Kada se sagleda književnost južnoslovenskih prostora, s pravom se zapaža da su posljednje decenije XX vijeka plodonosne, raznolike i nadasve inovativne. Kako je postmodernizam, stilska formacija koja se javila u književnoj teoriji šezdesetih godina XX vijeka, kao reakcija na modernizam i strukturalizam, on je ponekad nazivan i poststrukturalizmom. Pojava postmodernizma i kulturoloških studija označit će jednu potpunu otvorenost prema različitim kritičkim postupcima. Kao što Derrida kaže da tekst postoji kao igra razlika tragova drugih tekstova, tako i postmoderna kultura i/ili književnost može da se posmatra kroz prizmu 'raskola' i 'razlika', koji se po Lyotardu ne mogu raz/riješiti već egzistiraju kao mnoštvo, skup nesvodivih jezičkih igara.¹
U ovom razdoblju, tradicija se prevazilazi, a dotadašnji avangardistički ideali novoga i originalnoga bivaju prevaziđeni. U literarne koncepte uključuje se i tradicija, jer se na njoj gradi i u njoj se traži novi smisao. Ostvaruje se dijalog sa tradicijom, pa ona postaje "materijal" i inspiracija za nove umjetničke tvorevine. Odatle brojni citati, aluzije, parodije i intertekstualne veze. Pisci postmodernisti vide tradiciju i literarnu prošlost kao niz znakova kojima se slobodno koriste. Postmodernizam odbacuje naivne i subjektivističke strategije, koje računaju sa ispoljavanjem stvaralačke originalnosti, na samoizražavanje autorskog 'ja', i otvara period 'smrti autora', kada umetnost postaje igra citata, otvorenih podražavanja, pozajmica i varijacija na tuđe teme.²
Pomenute terminološke distinkcije ipak upućuju na jednu zajedničku odliku: dekonstrukciju koncepcije stvarnosti, istine i znanja. A kao kombinacija poststrukturalističkih teorija i povjerenja u neposrednost doživljavanja, u posebnost ženskog iskustva koje se prenosi posebnim značenjima, pojavljuju se uglavnom teorije o ženskom pismu. Neke od osobenosti ženske estetike su subjektivnost, mnogoznačnost, polifona uloga pripovjedača, destrukcija hronotopa, labava struktura, odsustvo linearne fabule, sinkretizam žanrova, novi motivi (poput tijela) koji se pojavljuju kao metafore, simboli.
Dakle, u kratkim crtama, dat je presjek stanja u književnosti sa kraja XX vijeka. Kao "ogranak" ili pak odjek postmoderne i poststrukturalizma, pojavljuje se žensko pismo. Žensko pismo potiče od ideje koju su razradile francuske feministkinje Elen Siksu, Lis Irigaraj i Julija Kristeva, koje zagovaraju različitost ženskog pisanja. Osnovne karakteristike ovog pisma su difuznost značenja, mnogostranost glasova, nedostatak zaključka, nelinearnost, nepoštovanje gramatičkih pravila. Posebno naglašavaju strategiju imitiranja i parodiranja patrijarhalnih modela u cilju demaskiranja.
Na osnovu ovoga, da se zaključiti da je žensko pismo postmodernistički "izam", da su citatnost, intertekstualnost i parodija, osnovni modeli analize ili pak dekonstrukcije tekstova feminističke književnosti.
Korijeni ženskog pisma su ipak dublji, leže u ranom modernizmu, tj. u 19. vijeku, u vrijeme kada je počeo rad žena za prava i bolje uslove života,³ a dokaz su djela Virdžinije Vulf. Naime, ona se zalagala za ravnopravnost žena u društvu, ali je i prva uočila da spisateljice XIX i početka XX vijeka, već dugo tragaju za vlastitim načinom pisanja. Govoreći o ženskom pismu/pisanju, ona je otvorila mnoge rasprave unutar moderne teorije književnosti.
Dakle, činjenica je da je termin žensko pismo, ne uzimajući u obzir njegovu književnoteorijsku težinu, danas u opštedruštvenoj upotrebi, što znači da postoji problem razlikovnog kriterijuma između pojma ženskog, kao atributa rodne razlike i pojma ženskog, kao prepoznatljivog stila. Pristalice feminističke kritike žensko pismo, žensku poetiku, estetiku posmatraju kao nešto drugo. Posmatrajući književna djela koja pripadaju žanru "ženskog pisma", čini se da je problem Drugog suštinski važan za razumijevanje egzistencijalističkog stava koji je naglašen u ovim djelima. To je onaj element koji omogućava da se otkrije ono što je do tada bilo skriveno, element čovjekove ličnosti koji simboliše tuđe, drugo, nesvjesno i neprihvaćeno.
Prije nego li se sagleda književnost južnoslovenskih prostora sa kraja XX vijeka, potrebno je napraviti distinkciju između ženskog pisma i ženskog pisanja, između žene kao autorice i ženskog pisma kao književnog žanra. Ako se žensko pismo izdvoji, prema tradicionalnim kriterijumima, narušava se cjelovitost pojma literature, jer se primjenjuje jedno, posve neknjiževno načelo razvrstavanja. Kada se govori o ženskom pisanju, teorijski pristup u tom kontekstu polazi od problema rodnih razlika. Ovo pitanje neminovno za sobom povlači i problem žene kao autorice, i problem ženskog pisma kao književnog žanra i kao odrednice kojom se ističu polne razlike među piscima. Ipak, žensko pisanje je kompleksnije i obuhvata široki krug problema. Ono u prvi plan postavlja afirmaciju novog vrjedonosnog poretka u kojem dominiraju one teme koje tradicionalna književna kritika određuje kao "ženske". Dakle, u užem smislu žensko pisanje je nova vrsta ženske literature koja nastaje u posljednjim decenijama XX i prvim decenijama XXI vijeka. Međutim, pitanje koje se ovdje postavlja je odnos, ili zapravo, mjesto ženskog pisma u književnostima južnoslovenskih prostora.
Termini "žensko pismo" i "ženski pisac", po analogiji, trebalo bi da označavaju, prvi ono što se piše za žene, a drugi pisca koji piše za žene. Ipak, ovakva ograničenja nijesu prihvatljiva. Sa aspekta teorije književnosti, zna se šta znači žensko pismo, ali u svakodnevnoj upotrebi ta sintagma je doživjela različite vrste interpretacija. Često se njena upotreba svodi na najtrivijalnije i uglavnom pogrešno značenje. Žensko pismo se vezuje za specifičnu strategiju pisanja, to je sintagma koja se vezuje za teorijski nivo promišljanja svijeta pisma, pa tako i svijeta književnosti kao specijalnog žanra svijeta pisma. Dakle, floskula žensko pismo nema nikakve veze sa polnom pripadnošću pisca/spisateljice, već se vezuje za određenu strategiju ili metodologiju pisanja, kao i iščitavanja teksta. Ta strategija je prepoznatljiva po tome što je dekonstruktivistička u odnosu na svijet tradicionalne književnosti. Žensko pismo jeste označeno ženskim rodom i karakteristika je specifične metodologije, vrste pisanja koju je prepoznala teorija i označila kao novi modus realizacije rodnosti (ženskosti) u samom pismu. To znači da upotreba termina žensko pismo zahtijeva edukovanog čitaoca, kritičara, teoretičara, pisca, da bi rasprava o pojmu ženskog pisma uopšte bila suvisla.
Polna podjela je posljedica pogrešnog tumačenja ženskog pisma, jer žensko pismo nije fenomen koji se tiče samo žena, ono se u teoriji književnosti tumači kao vrsta specifičnog senzibila, osobene sintakse, lijepog i lepršavog stila koji nije banalan. Žensko pismo u ovim književnostima je izraz jednog stepena oslobađanja i osamostaljenja žena, njihovog izlaženja u javnost.
Kao prirodan slijed književnih previranja i događanja na evropskim i svjetskim kulturnim scenama, jeste pojava ženskog pisma u južnoslovenskim književnostima. Iz angloameričke i francuske feminističke kritike, uticaji su se proširili i na ove prostore. Takav vid uticaja ogleda se u pojavi brojnih časopisa koji afirmišu žensko pisanje, žensku prozu: ProFemina i Ženske studije u Beogradu, Kruh i ruže, kao i časopis Treća u Zagrebu, časopis Plima u Ulcinju, koji je započeo sa tematom Žensko pismo u Crnoj Gori.
Ovaj proces, naravno, nije bio jednostavan. Kako je feministička književna kritika u početku imala isključivo sociološki karakter, sadržajni interes za književnost nalazio se u slikama žene u muškoj prozi. S obzirom na to, feministička kritika je određivana kao "književnonaučno nekompetenta". Takvo stanje vladalo je u književnosti 70-ih godina XX vijeka. Već osamdesete godine donose višu istorijsku razinu. Iako je proistekla iz istog iskustva kao i američka i francuska, feministička književna kritika u južnoslovenskim književnostima od samog početka je imala snažan, poglavito filozofski i psihoanalitički naboj. Feministička književna kritika označena je kao simbol naprednosti, ali i najapstraktnijeg teoretiziranja. Ona je pridružena intelektualnoj avangardi.
Kada su u pitanju Dubravka Ugrešić, Biljana Jovanović, Vesna Kesić, Milica Mićić Dimovski, Judita Šalgo, Slavenka Drakulić, Rada Iveković, koje svojim glavnim radovima izlaze na intelektualnu scenu 80-ih i 90-ih godina XX vijeka, objedinjene su osobenim poetskim stilom, ecriture feminine, oko čijeg su se ustoličenja one same i borile.
Teze koje ove spisateljice ili pak autorice naglašavaju u svojim djelima mogle bi se svesti na opreku pozitivno/negativno, muško/žensko. One smatraju da žensko pisanje umnožava i dinamizira razlike u živoj razmjeni sa područjem drugosti. Stoga, žensko pisanje je dekonstrukcijsko nadahnuće. Ono je mješavina teorije i fikcije koja razbija argumentativne, pripovjedačke i gramatičke stereotipe. Žensko pismo je uvek subverzivno, ono narušava konvencionalnu logiku jezika, suprotstavlja se gramatici i sintaksi.⁴
Dakle, feministička kritika na ovim prostorima, krenula je od rezultata zapadne kritike, ne tražeći uzore u sopstvenoj prošlosti. Pitanje o odsustvu žene iz književnosti ili književne istorije jedini je mogući početak razmišljanja o odnosu pola/roda i literature. Pored nekoliko časopisa koji su koncepcijski okrenuti ženi, ne postoji pravi list koji bi književnicima u južnoslovenskim književnostima, obezbijedio odgovarajući prostor za objavljivanje radova.
Danas se žensko pismo smatra savremenom književnošću. Međutim, svakako da su pitanje književne tradicije, kao i istorijska dimenzija autorice, ali i zanemarenost djela ženskih autora od strane muške kritike veoma bitne za razumijevanje ženskog pisma. Prema estetici, pojam žensko pismo obuhvata sve ono što je napisano u korist žene. Dakle, to bi bila sva ona djela koja slikaju potčinjeni položaj žene kroz istoriju ovih prostora, njenu obespravljenost i nemogućnost da bude ličnost. Vodeći se za ovakvim pojašnjenjem pojma žensko pismo, pod ovakvo značenje svakako bismo mogli podvesti i roman Nečista krv Bore Stankovića ili pak dramu Koštana. Terminološko određenje ženskog pisma ipak je uže i svelo bi se na pojam savremene teorije književnosti.
Žensko pismo se u ovim književnostima kolokvijalno upotrebljava u značenju onoga što žene pišu. Međutim, njegovo značenje odlikuje multižanrovski pristup koji se nalazi na granici između poetskog, proznog i teorijskog. Ovakav stav nas vraća avangardnoj ideji o rušenju granica između žanrova i disciplina. Jer, žensko pismo nije samo privilegija autorki, već se često kao njegovi primjeri navode avangardni stvaraoci kao što su Malarme, Prust i Džojs. Kada govorimo o ženskom pismu, tada, prije svega, na umu imamo visoku modernističku i avangardnu kulturu koja se kroz feminističke autorke, komplikovanim teorijskim aparatom vezuje za žensko stvaralaštvo.
Danas feministička književnost legitimno postoji. Ta vrsta književnosti se zapravo nadovezuje na avangardu i visoki modernizam. Od kraja 90 – ih godina XX vijeka, na ovim prostorima počinje da djeluje grupa mladih spisateljica koje imaju svijest o tome da je rod bitan za stvaralaštvo.
Kritičari, zapravo kritičarke feminističke literature, na pomenutim prostorima, prvenstveno su bile zainteresovane za žensko pisanje iz sociološke perspektive i njihova analiza usmjerena je na društveno konstruisanu ulogu žene. Objavljuju se i brojne studije posvećene ovom problemu (Biljana Dojčinović Nešić Ginokritika, Nadežda Čačinović U ženskom ključu, Ogledi o teoriji kulture, Nataša Govedić Izbor uloge, pomak granice, Lada Čale Felman Euridikini osvrti). Dakle, njih su prvenstveno zanimali načini prezentacije žene u književnim tekstovima. Autorke poput Dubravke Ugrešić, Slavenke Drakulić uputile su radikalan izazov čitanju književne baštine, izazov koji je imao odjeka i u sferi univerzitetske javnosti, ali i među širokom publikom. Novi tip ženskih tekstova traži nove pristupe i načine tumačenja, a novi kritički diskurs podstiče žene da pišu na novi način.
Može se reći da neke spisateljice u pomenutim književnostima ne koriste isključivo strategiju ženskog pisma, iako bi se moglo reći i to da je to jedan od vodećih trendova u književnosti i književnoj teoriji danas. Vodeće spisateljice ovih književnosti, zapravo mijenjaju i kombinuju različite strategije izražavanja. Što se tiče pisanja, skripture, specifičnog ženskog "pisma", stavovi o njemu danas ostaju prilično polarizovani. Cilj ovog teksta je sistematska "razgradnja", "dekonstrukcija", onoga što je moglo biti izrazito "žensko" u pisanju, u strukturama jezika i jezičke logike. I evo nas opet kod pitanja ženskog stvaralaštva u književnosti, koje se pojavljuje kao odsudni test odnosa među polovima. U književnostima koje se u ovom kratkom radu pokušavaju sagledati, to je privilegovano polje stvaralaštva u kojem značajne ženske figure imaju ogromnu ulogu, ravnopravno sa muškim autorima, ali i ono polje stvaralaštva u kojem je dvadeseti vijek imao najviše uspjeha u predstavljanju ravnopravnosti duhovnih i kreativnih moći polova, pa čak i naglašavanja razlika između njih.
Kroz istoriju književnosti dokazano je da su priče i pripovijedanje u ženama imale povlašćenu publiku, kao i da je uloga čitateljke naglašena u oblikovanju savremene književnosti. Nešto je teže, uprkos mnogim studijama i čitavim pravcima kritičke misli koje su vezane za feminizam, žensko pismo i studije roda, pronaći pravu mjeru odnosa polova u istoriji književne produkcije. Tako je u istorijama pomenutih književnosti, žensko ime prava rijetkost, a uloga i značaj, čak i onih koje se pominju, poput Jefimije, Mine Karadžić, Milice Stojadinović, i drugih, sasvim skroman. Čak ni Isidora Sekulić nije u svakom pogledu ravnopravna sa klasicima srpske, hrvatske ili crnogorske literature. Sve su to razlozi da se književnom stvaralaštvu žena u ovim literaturama posveti veća pažnja i da se sa istom strogošću, ali i otvorenošću za drugačije vrste i oblike pisanja, senzibilitet i književni interes, preispita savremena književna scena.

Literatura:

Čačinović, Nadežda: U ženskom ključu, Centar za ženske studije, Zagreb, 2000.
Denić-Grabić, Alma: Otvorena knjiga, Naklada ZORO, Zagreb-Sarajevo, 2005.
Epštejn, Mihail: Postmodernizam, Beograd, 1998.
Grupa autora: Ženske stidije, CID, Podgorica, 2005.
Hariet Holter: "Ženske studije-razvoj i pristupi" u: Ženske studije, CID, Podgorica, 2005.
Intervju sa Biljanom Dojčinović-Nešić, Misao, novembar 2005.
Lukić, Jasmina: "Žensko pisanje i žensko pismo u devedesetim godinama" u: Sarajevske sveske, temat: U kontekstu, Sarajevo.
Stojanović-Pantović Bojana: "Green fields" u: Polja, časopis za književnost i teoriju, godina L/broj 436/novembar – decembar 2005.

_______
¹ Alma Denić-Grabić, Otvorena knjiga, Naklada ZORO, Zagreb-Sarajevo, 2005, str. 6.
² Mihail Epštejn, Postmodernizam, Beograd, 1998, str. 50.
³ Hariet Holter, Ženske studije-razvoj i pristupi u: Ženske stidije, CID, Podgorica, 2005, str.15.
⁴ Jasmina Lukić, "Žensko pisanje i žensko pismo u devedesetim godinama", Sarajevske sveske, U kontekstu, Sarajevo, str. 74.