ARS br. 5-6 god. 2010.

 

Iako Kristeva o svom pisanju ne govori kao o feminističkom, mnoge feministkinje okreću se njenom djelu kako bi proširile i razvile različite diskusije i debate u okviru feminističke teorije i kritike. Tri elementa njene misli posebno su važna za feminističku teoriju u angloameričkom kontekstu:

1. nastojanje da se tijelo vrati u diskurs humanističkih nauka;
2. fokus na značaju materinskog i preedipalnog u ustrojstvu subjektiviteta; i,
3. koncept abjekcije kojim se objašnjavaju opresija i diskriminacija.

tijelo Teorije o tijelu su posebno važne za feministkinje jer je tokom istorije (u humanističkim naukama) tijelo dovođeno u vezu sa ženskim ili ženom, klevetano kao slabo, nemoralno, prljavo, u stanju propadanja. Kroz svoje pisanje tokom protekle tri decenije, Kristeva je teoretizovala vezu između uma i tijela, kulture i prirode, psihe i some, materije i predstavljanja, insistirajući da se tjelesni porivi otpuštaju u predstavljanju i da označavajuća logika djeluje već u materinskom tijelu. U Novim duševnim bolestima, Kristeva opisuje nagone "kao središnju tačku između 'some' i 'psihe,' između biologije i predstavljanja".
Julija Kristeva je poznata po distinkciji između onoga što naziva "semiotičkim" i "simboličkim," a koju razvija u svojim ranim radovima, kao što su Revolucija u poetskom jeziku, Od jednog identiteta do drugog, Žudnja u jeziku i Moći užasa. Kristeva tvrdi da je značenje sačinjeno od dva važna elementa koje smo upravo pomenuli. Semiotički elemenat je tjelesni nagon koji se otpušta u značenju. Semiotičko se dovodi u vezu sa ritmovima, tonovima i pokretom označujućih praksi. Kao mjesto otpuštanja nagona, dovodi se u vezu i sa materinskim tijelom, prvim izvorom ritmova, tonova i pokreta za svako ljudsko biće jer svi smo boravili u tom tijelu.
Simbolički elemenat značenja dovodi se u vezu sa gramatikom i strukturom značenja. Simbolički elemenat je ono što referentnost čini mogućom. Na primjer, riječi imaju referencijalno značenje zbog simboličke strukture jezika. Sa druge strane, mogli bismo reći da riječi daju život značenju (nereferencijalno značenje) zbog njihovog semiotičkog sadržaja. Bez simboličkog, svo značenje bilo bi prazno i ne bi imalo značaja za naše živote. Najzad, značenje zahtijeva i semiotičko i simboličko; ne može biti značenja bez nekakve kombinacije jednog i drugog.
Kao što se tjelesni nagoni otpuštaju u značenju, logika značenja djeluje već u okvirima materijalnosti tijela. Kristeva sugeriše da djelovanja i diferencijacije neophodni za značenje jesu prefigurirani u tjelesnim inkorporacijama i posebno u odbacivanju hrane (pogledati u Revoluciji u poetskom jeziku i Moćima užasa). Ove tjelesne "identifikacije" i "diferencijacije" regulisane su materinskim tijelom prije rođenja i ulogom majke tokom ranog djetinjstva. Kristeva navodi da postoji materinski normativ ili zakon koji prefigurira zakon oca koji, kako tvrde frojdovski psihoanalitičari, jeste neophodan za značenje (pogledati Moći užasa i Ljubavne pripovijesti). Regulacija ili gramatika i zakoni jezika, onda, djeluju već na nivou materije.
materinsko tijelo Slijedeći Melani Klajn i u suprotnosti sa Frojdom i Lakanom, Kristeva naglašava materinsku funkciju i njenu važnost u razvoju subjektiviteta i dostupnosti kulturi i jeziku. Dok Frojd i Lakan tvrde da dijete ulazi u društveno posredstvom očinske funkcije, posebno očinske prijetnje kastracijom, Kristeva pita zašto više nas nije psihotično, ako je naša jedina motivacija za ulazak u društveno strah? U Ljubavnim pripovijestima, ona preispituje frojdovsko-lakanovski pojam prema kome potencijalne prijetnje uzrokuju da dijete napusti sigurnost materinskog tijela. Zašto napustiti ovu sigurnost ako dalje treba da se suočavate sa strahom i prijetnjama? Kristevu interesuje najraniji razvoj subjektiviteta koji prethodi Frojdovoj edipovskoj situaciji ili Lakanovoj fazi ogledala.
Kristeva objašnjava da je materinsko uređenje zakon prije Zakona, zakon prije Zakona oca (pogledati u Ljubavnim pripovijestima). Ona zahtijeva novi diskurs materniteta koji potvrđuje važnost materinske funkcije u razvoju subjektiviteta i u kulturi. U poglavlju "Stabat Mater" u Ljubavnim pripovijestima i "Materinstvu prema Beliniju" u Žudnji u jeziku, Kristeva prosuđuje kako mi nemamo adekvatne diskurse materniteta. Religija, posebno katolicizam (koji majku čini sveticom) i nauka (koja majku svodi na prirodu) jedini su diskursi materniteta koji su raspoloživi u zapadnoj kulturi.
U "Materinstvu prema Beliniju" i u nekim drugim tekstovima, ona sugeriše da se materinska funkcija ne može svesti na majku, ženski rod ili ženu. Identifikujući materinski odnos prema djetetu kao funkciju, Kristeva odvaja funkciju udovoljavanja potrebama djeteta ljubavlju i žudnjom i kao takvu ona je definiše kao primarno društveno i govoreće biće. Kao žena i majka, ona je uvijek polno određena. Ali dok ispunjava materinsku funkciju, ona nije polno određena. Kristevina analiza sugeriše da do određenog raspona bilo ko može ispuniti materinsku funkciju – to može biti žena ili muškarac.
Insistirajući kako materinsko tijelo djeluje između prirode i kulture, Kristeva pokušava da se suprotstavi stereotipima koji materinstvo svode na prirodu. Čak iako majka nije subjekat ili izvršitelj svoje trudnoće i rođenja djeteta, ona nikada ne prestaje da primarno bude govoreći subjekat. Zapravo, Kristeva koristi materinsko tijelo kao model za sve subjektivne odnose. Poput materinskog tijela, svako od nas je ono što ona naziva subjektom u nastajanju. Kao subjekti u nastajanju mi uvijek pregovaramo sa drugim unutra, drugim riječima, sa povratkom potisnutog. Poput materinskog tijela, mi nikada u potpunosti nijesmo subjekti našeg sopstvenog iskustva. Neke feministkinje su u Kristevinom pojmu subjekta u nastajanju pronašle korisnu alternativu tradicionalnim pojmovima autonomnog unifikovanog (maskulinog) subjekta.
abjekcija i seksizam U Moći užasa, oslanjajući se na knjigu Meri Daglas Čistota i opasnost (Douglas Mary, Purity and Danger, New York: Routledge, 1969), Kristeva razvija pojam abjekcije koji je veoma koristan u dijagnostifikovanju dinamike opresije. Ona opisuje abjekciju kao operaciju psihe kroz koju se subjektivni i grupni identitet konstituišu isključujući sve što prijeti ličnim (ili grupnim) granicama. Glavna prijetnja mladom subjektu je njegova ili njena zavisnost od materinskog tijela. Stoga je abjekcija fundamentalno povezana sa materinskom funkcijom. Kao što Kristeva tvrdi u Crnom suncu, materoubistvo je naša vitalna neophodnost jer da bi postali subjekti (u okviru patrijarhalne kulture), mi moramo prezreti materinsko tijelo. Ali, kako žene ne mogu prezreti materinsko tijelo sa kojim se takođe identifikuju kao žene, one razvijaju ono što Kristeva naziva depresivnom seksualnošću (pogledati u Crnom suncu). Kristevina analiza u Crnom suncu sugeriše da nam nije potreban samo novi diskurs materiteta već i diskurs odnosa između majki i kćerki, diskurs koji ne ukida lezbijsku ljubav između žena kroz koju se rađa ženska subjektivnost.
U Ljubavnim pripovijestima, Kristeva sugeriše da pogrešno postavljena abjekcija jeste jedan od uzroka ženske opresije (pogledati na strani 374). U patrijarhalnim kulturama, žene su svedene na materinsku funkciju; drugim riječima, svedene su na reprodukciju. Ako je potrebno abjektirati materinsku funkciju da bi se postalo subjektom, i ako su žene, maternitet i femininitet svadeni na materinsku funkciju, onda u okviru patrijarhata, žene, maternitet i feminitet jesu abjektovani uz materinsku funkciju. Ova pogrešno postavljena abjekcija jedan je od načina da se obračunamo sa ženskom opresijom i degradacijom u okviru patrijarhalnih kultura.
feminizam Iako su mnoge feminističke teoretičarke i književne kritičarke ideje Kristeve prepoznale kao korisne i provokativne, njen odnos prema feminizmu je ambivalentan. Njeni stavovi o feminizmu najbolje su izraženi u eseju "Vrijeme žena" u Novim duševnim bolestima. U ovom eseju koji je originalno objavljen 1979. godine, Kristeva objašnjava da postoje tri faze feminizma. Ona odbija prvu fazu jer ta faza teži univerzalnoj jednakosti i uz to je previdjela polne razlike. Ona implicitno kritikuje Simon de Bovoar i odbijanje materinstva; rađe nego da odbije materinstvo Kristeva insistira da nam je za njega potreban novi diskurs. Zapravo, u tekstu pod naslovom "Novi tip intelektualca: Disident," ona sugeriše da će se "stvarna ženska inovacija (u bilo kojoj oblasti) desiti kada se materinstvo, ženska kreacija i veza među njima budu bolje razumjele" (298).
Kristeva takođe odbija ono što prepoznaje kao drugu fazu feminizma u kojoj se traži jedinstveni ženski jezik, što ona smatra nemogućim. Kristeva se ne slaže sa feministkinjama koje tvrde da su jezik i kultura suštinski patrijarhalni i da se nekako moraju napustiti. Suprotno tome, Kristeva insistira da su kultura i jezik domen govorećih bića i da su žene govoreća bića. Kristeva podržava ono što identifikuje kao treću fazu feminizma u kojoj se teži ponovnom osmišljavanju identiteta i razlike i njihovog odnosa. Ova faza feminizma koja je trenutno na snazi odbija da izabere identitet iznad razlike ili obrnuto; ona istražuje mnogostruke identitete, uključujući mnogostruke polne identitete. U intervjuu sa Rozalind Kauard, Kristeva je kazala da postoji onoliko polnosti koliko i identiteta.

ARS br. 5-6 god. 2010.