ARS br. 5-6 god. 2010.

 

Julija Kristeva je psihoanalitičarka, koja se razvijala, između ostalog i pod uticajem lakanovske psihoanalize. Kris Barker na sledeći način obrazlaže zašto je ona privukla najviše pažnje u feminističkim studijama kulture:

- Rad Kristeve je usredsređen na znakove/semiotiku, to jest, na simbolički poredak kulture.
- Njen rad je organizovan oko pitanja subjektivnosti i identiteta koji postaju ključna pitanja u studijama kulture.
- Ona je praktičarka psihoanalitičarka a važna je jer se psihoanaliza vraća u studije kulture.
- Njen rad istražuje kako su psihičke snage isprepletane sa tekstovima kulture kroz identifikacije ili ulaganja subjekata i u mesta koje oni zauzimaju u proizvodnji tekstova.¹

Ako se uporede Kristeva i Lis Irigaraj, može se reći da obe dobro poznaju Frojdov rad i lakanovske teorije. Kao i Lakan, one u svom radu zasnivaju antihumanistički pristup. Kao i on, smatraju da je jezik primaran u psihičkom životu, i da su pozicije koje zauzimaju subjekti u simboličkom poretku nužno seksualizovane. Obe se usredsređuju na odnos koji je Lakanov i Frojdov rad zatamnio: Kristeva na odnos majka-dete, a Irigaraj na odnos majka-ćerka. Zatim, obe afirmišu arhaičnu snagu pred-edipalnog, koje je, mada potisnuto, stalno prisutno. Obe izjavljuju da libidalni porivi imaju fluidni, polimorfni perverzni status. Međutim, za razliku od, na primer, Elen Siksu, Kristeva ne smešta ženske aspekte jezika u ženski libido. Ženski modus jezika pristupačan je piscima i spisateljicama.
Njen koncept semiotike i simboličkih funkcija deluje u psihičkom, tekstualnom i društvenom životu i zasnovan je na razlici koju je razvio Frojd između prededipovskih i edipovskih seksualnih poriva. Za razliku od Lakana, Kristeva je uvek svesna istorijskih i društvenih aspekata označavanja i subjektivnosti. Po Lakanu, imaginarni poredak funkcioniše samo u vizuelnom registru, dok Kristeva naglašava sve čulne registre. Imaginarno nije samo vizuelni poredak, ono je, tvrdi Kristeva, organizovano i glasom, dodirom, ukusom i mirisom.
Uprkos ovih teorijskih razlika, Kristeva koristi lakanovske ideje o simboličkom poretku i subjektu da bi oformila osnovu teorije o označivalačkim praksama. Smatrala je da su ideološka i filozofska osnova moderne lingvistike suštinski autoritarne i ugnjetačke. Udaljila se od sosirovskog koncepta jezika (langue) i kao predmet lingvistike ponovo uspostavila subjekt koji govori (speaking subject). Ali subjekt koji govori je podeljen i decentriran. Jezik, smatra Kristeva, nije monolitni sistem već složeni, heterogeni označivalački proces, smešten u subjekt i između subjekata. Jezik je produktivan, on nije samo sredstvo koje jednostavno odražava društvene odnose.²
Kristeva je odbacila pojmove kao što su ecriture feminine ili parler femme. Umesto teorije ‘ženskosti’ razvila je teoriju o marginalnosti i subverziji ili disidenstvu. Ona veruje u potencijalno revolucionarnu snagu marginalnih i potisnutih aspekata jezika. Kao i Siksu, Kristeva tvrdi da postoje ženske forme označavanja koje ne mogu biti sadržane u racionalnoj strukturi simboličkog poretka i koje zato ugrožavaju njegov suverenitet, pa su prognane na margine diskursa.
Konceptom 'semanalize' ('semanalysis') Kristeva se istakla kao važna teoretičarka jezika i književnosti. Semanaliza se usredsređivala na materijalnost jezika, tj. na njegove zvukove, ritmove i grafičko raspoređivanje, a ne jednostavno na njegovu komunikativnu funkciju. Tako, na primer, u radu Džojsa ili Malarmea, pesnički jezik, zato što je suštinski heterogen, menja homogenu, uobičajeno prihvaćenu formu jezika kao jednostavnog sredstva komunikacije, koji prenosi značenje. Poetski jezik remeti značenja, ili bar omogućava nova značenja, kao i nove načine razumevanja.³

Revolucionarni potencijal avangarde

Kristeva smatra da je umetnost indeks stabilnosti. Pobune ili radikalni prekidi u umetničkim normama ne uzrokuju niti odražavaju društvene pobune, oni ih pre anticipiraju ili prate. Revolucije u poetskom jeziku nisu manje simbolički destabilizujuće od ekonomskih pobuna. Remećenje označiteljskih praksi u poeziji Malarmea, u komadima Artoa (Artaud) ili spisima Džojsa, simptomatična su za šira remećenja do kojih dolazi na nivou društvenoekonomskih odnosa. Krize u prikazivanju (representation) ukazuju na poremećaje u funkcionisanju Simboličkog što može ukazati i na političku nestabilnost.
Umetnost je, u najširem smislu, privilegovani predmet istraživanja Kristeve, ali treba istaći da je ona uvek naglašavala najekstremnije tačke remećenja u umetničkim praksama u kritičnim trenucima koje označava pojam 'avangarde'. Avangardni tekstovi destabilizuju prezentacije subjekta u odnosu na identitet i teksta u odnosu na koherentno značenje. Drugim rečima, u tim tekstovima subjekt nije konstruisan kao koherentan, jedinstven i sebi identičan, niti je značenje koherentno. Radikalne označivalačke prakse dovode u pitanje zahteve simboličkog. Na taj način jouissance nalazi put ka društvenom. Ali tekstovi avangarde ne samo da uvode jouissance u društveno, ono, naglašava Kristeva u njima premašuje granice identiteta i koherencije. Avangardne prakse su među retkim društvenim praksama u kojima emiotičko dovodi u pitanje Simboličko, stvarajući istorijske transgresije društvenog i označavajućeg poretka. Avangarda dovodi u pitanje represivne moći Simboličkog hvatajući i izražavajući inače neartikulisanu jouissance semiotičkih impulsa, čineći da društvena ulaganja u ugnjetavanje i podređivanje semiotičkog postanu vidljiva.⁴
Julija Kristeva je tvrdila da modernistička poezija Lotreamona, Malarmea i drugih radikalnih autora konstituiše 'revolucionarnu' formu pisanja. Modernistička pesma, sa naglim zaokretima, elipsama, prekidima i jasnim nedostatkom logičke konstrukcije jeste pisanje u kojem su ritmovi tijela nesvesnog uspeli da se probiju kroz stroge racionalne odbrane konvencionalnog društvenog značenja. Pošto su takva konvencionalna značenja po Kristevoj u stvari struktura koja odražava ceo simbolički poredak, odnosno, sve ljudske društvene i kulturalne institucije, fragmentiranje simboličkog jezika u modernističkoj poeziji za nju postaje paralelno i nagoveštava potpunu društvenu revoluciju. To znači da se pretpostavlja da postoji specifična spisateljska praksa koja je po sebi 'revolucionarna', analogno seksualnoj i političkoj transformaciji, ona dokazuje da postoji mogućnost da se simbolički poredak ortodoksnog društva transformiše iznutra.⁵
U knjizi Revolucija pesničkog jezika (La Revolution du langage poetique, 1974), Kristeva ne pokazuje samo kako avangardni autori kao što su Malarme i Lotreamon eksploatišu semiotičku osnovu jezika tj. njegove zvukove, ritmove i višestruke osnove izraza. Ona pokazuje kako pesnički jezik utiče na specifične istorijske i ekonomske formacije, naime, na Francusku Treće Republike. Kristeva razvija teoriju subjekta kao subjekta u procesu, pozivajući se na lakanovsku psihoanalitičku teoriju. To znači da subjekat nikada nije statičan, tačan subjekt svijesti. On nikada nije jednostavno statični fenomen uhvaćen u određenoj imaginarnoj formi, koja se može drugima iskomunicirati. On je neizgovorljiv, ne može se imenovati, on je potisnuta forma spoznatljiva samo u svojim učincima.⁶
Semiotičko se izjednačava sa ženskom horom (chora), koja je neprestavljivo mesto majke. Kao i ženskost uopšteno, hora je na strani materijalne, poetske dimenzija jezika. Kristeva je pisala da je termin hora pozajmila iz Platonovog Timaja, da bi označila "sasvim privremenu artikulaciju suštinski mobilnu, koja se sastoji od pokreta i njihovih kratkotrajnih zastoja."⁷ Hora je prekid i artikulacija, ritam, ona prethodi očiglednosti, verovatnom, prostornom i vremenskom.
Kristeva smatra da se semiotička dispozicija jezika može posmatrati u radu pomenutih pesnika, ali se manifestuje i kod dece tokom prisvajanja jezika. U kricima, pevanju i gestovima, u ritmu, prozodiji i igrama reči, ili u smehu, dete pokazuje sirovi materijal koji će upotrebiti avangardni pesnici. Ta izvanlingvistička dimenzija povezana je sa označivalačkom praksom: to jest, praksom sposobnom da potrese postojeće, okoštale, forme simboličkog, omogućavajući da se razvije nova forma.⁸ Ona se usredsređuje na mesto preklapanja psihoanalize i semiotike, na ideju subjekta koji govori. Drugim rečima, subjekt je biće koje govori, proizvodi i deformiše značenja, koje žudi. Teorijama prikazivanja, označavanja i proizvodnje značenja psihoanalitička teorija doprinosi ideji podeljenog subjekta (subjekat je podeljen između svesnog i nesvesnog). Ali i semiologija i teorije prikazivanja doprinose psihoanalitičkim konceptima subjektivnosti, čineći od jezika jedan od nužnih uslova ljudskog postojanja.⁹
U ranijim spisima, Kristeva koristi frojdovske koncepte infantilne seksualnosti, naročito razliku između pred-edipalne, polimorfne, perverzne, anahrične seksualnosti i edipalizovane, faličke, genitalne orjentacije seksualnosti odraslih, kao i razlike između svesnog i nesvesnog. To čini da bi objasnila kako je subjekt koji govori konstruisan kao takav, kako je moguće govoriti, proizvoditi, transformisati i podriti znakove i sisteme znakova. U ranijim radovima ona povezuje marksizam i psihoanalizu posredstvom semiotike, nadajući se da će pokazati da su i psihički i društveni odnosi uvek nužno odnosi označavanja. Modus proizvodnje je uvek modus označavanja, libidalna ekonomija je istovremeno sistem značenja.¹⁰ Kris Barker ukratko objašnjava:

Kristeva razlikuje 'semiotičku horu', koja je predsimbolička, i 'tetičko' ili simboličku sferu. Po Kristevoj, subjekti su 'uvek i semiotički i simbolički' (Kristeva 1986a: 93). Ono što ona naziva 'subjektom-u-procesu' igra je između 'semiotičkog' i simboličkog. Jezik, to jest, simboličko (tetičko) je mehanizam kojim telo može sebe označiti (kao označeni ego) i uključujući regulaciju (predsimboličkog) semiotičkog simboličkim. Pa ipak, semiotičko se vraća u simboličkom poretku kao njegova transgresija.¹¹

Transgresija je, videli smo, obeležje izvesnih tekstova nastalih u okvirima modernističke književne i umetničke prakse. Ritmovima, prekidima i odsutnostima u tekstovima koji stvaraju novi poredak znakova u vremenu i prostoru. Oni, u stvari, razvijaju novi jezik. Pošto je semiotika povezana sa pred-edipalnim odnosom sa majčinim telom, obiljem i primarnim narcizmom, možemo očekivati da revolucionarna transformacija jezika do koje dovodi semiotička transgresija simboličkog, može posebno da se poveže sa ženama. Međutim, ovako definisana 'ženskost' nije svojstvena samo ženama, jer Kristeva zastupa antiesencijalistički pogled na polni identitet. Kris Barker objašnjava da se "zapadnjačko traganje za identitetom temelji na polaznoj pretpostavci da postoji 'nešto' što se može naći, da identitet postoji kao univerzalna i bezvremena srž jastva koju svi posedujemo. Možemo reći da osobe imaju 'suštinu' jastva koje nazivamo identitetom."¹² Ovo stanovište je esencijalističko jer se pretpostavlja da opisi ljudi suštinski odražavaju njihov pozadinski identitet. Pretpostavlja se da postoji suština 'ženskosti', 'maskuliniteta', nacionalnog, religioznog, rasnog, itd. identiteta. Nasuprot tome, anti-esencijalistički stav podrazumeva shvatanje da je identitet u potpunosti specifičan za određeno vreme i određenu sredinu. Identitet je opis u jeziku. Dalje, po Barkeru, žene se iz političkih razloga mogu identifikovati sa rodnim identitetima da bi vodile kampanje za ženska prava. On to naziva strategijskim esencijalizmom. Ali seksualni identiteti kao suprotnosti mogu jedino da nastanu nakon ulaska u simbolički poredak, to jest, seksualni identitet nije suština već učinak prikazivanja. Prema Kristevoj, dete se suočava sa izborom identifikacije sa majkom, a kasnija marginalizacija unutar simboličkog poretka, ili identifikacije sa ocem, daje pristup simboličkoj dominaciji. Pri tom dolazi do brisanja mnogostrukosti pred-edipovske identifikacije sa majkom. Sa ovim izborom suočavaju se i muška i ženska deca."¹³
Ženskost je, u tom smislu, uslov subjekatske pozicije marginalnosti koju neki muškarci, na primer avangardni umetnici, takođe mogu zauzeti. Ali, patrijarhalni simbolički poredak pokušava da sve žene fiksira kao ženstvene a sve muškarce kao muževe, čineći od žena 'drugi pol'. Kristeva sugeriše da se borba oko seksualnih identiteta odigrava u svakom pojedincu.
Dakle, simbolički poredak po Juliji Kristevoj i muškarce može postaviti u poziciju marginalnosti. Na to ukazuje njena analiza avangardnih umetnika Artoa, Celina, Džojsa, Lotreamona, Malarmea. Feministkinje zameraju Kristevoj to što samo muškarce uzima kao pisce ili proizvođače avangarde. Pa ipak, mada eksluzivno muška u Kristevinim terminima, avangarda je, smatra Madan Sarup, najbolji reprezent potisnutog, ženskog semiotičkog poretka. Važan deo Kristevinog argumenta je da svako jačanje semiotičkog, koje ne poznaje seksualnu razliku, mora dovesti do slabljenja tradicionalnih rodnih podela.¹⁴ Kristeva je razvijala još jednu važnu ideju, a to je da ne postoji celovit i jasno definisan subjekt koji prethodi umjetničkom radu. Umetnički rad konstituiše subjekt rada. Ova autorka se usredsređivala na analizu umetničkih dela zato što je smatrala da postoji bliska veza između umetnosti i formiranja subjektivnosti.¹⁵

Semiotičko i simboličko

Najranije pred-edipalne seksualne faze deteta Julija Kristeva dovodi u vezu sa onim što naziva 'semiotičkim', neizgovorenim i neprikazivim uslovima označavanja. Kristeva razlikuje semiotičko od simboličkog. Simboličko je poredak društvenih i označavajućih odnosa, zakona, jezika i razmene. I semiotičko i simboličko su nužni da bi tri poretka ljudskog postojanja, koje Kristeva želi da poveže, funkcionisala: psihičko funkcionisanje pojedinca; uređena i uređujuća struktura društvenih institucija; koherentno značenjsko funkcionisanje diskursa i tekstova.¹⁶
Semiotičko je skup predoznačujućih impulsa (pre-signifying impulses) i poriva koji haotično cirkulišu u telu i telom deteta. Simboličko zamenjuje ovo polimorfno telo impulsa i libidalnih poriva hijerarhijski ih podređujući u edipovom kompleksu, koji ove impulse ujarmljuje u društvenoj proizvodnji. Simboličko je područje propozicija i pozicija, mesto stvaranja jedinstvenih tekstova, kulturnih prikazivanja i znanja. Semiotičko je neusmeren i nekontrolisani imput (input) potisnutih impulsa, energija i grčeva deteta u prvom slučaju, a kasnije, subjekta u trenucima krize i psihičke pobune. Mada je Simboličko uokvireno potisnutim kao i sublimacijom semiotičkog, ono ne može da postoji, ono ne poseduje 'sirovi materijal' ili energetsku snagu, bez semiotičkog, koji se mora razumeti kao ono što logički prethodi. Elizabet Gros (Elizabeth Grosz) objašnjava:

Majčinski definisano semiotičko podupire ili pomaže remeteću transgresiju očinskog, patrijarhalno regulisanog Simboličkog. Ono je nepotpuno sadržano u Simboličkom i pokazuje se u 'fizikalnosti' ili 'materijalnosti' tekstualne proizvodnje: to je materijalnost koja, poput primarnih procesa ili potisnutog, preti da će se vratiti, remeteći konvencije označavanja. Semiotičko mora da se porekne i transcendira da bi pred-edipovsko dete prihvatilo stabilnu društvenu ili Simboličku poziciju kao objedinjeni (muški ili ženski) subjekt. Ali ovo podređivanje semiotičkog i/u Simboličkom nikada nije potpuno ili završeno.¹⁷

Semiotičko, kako Kristeva koristi termin, može se povezati sa anarhičkom, prededipalnom komponentom poriva i polimorfnim erogenim zonama, telesnim otvorima i organima. Semiotičko je 'sirovi materijal' označavanja, korporealno (corporeal), libidalna materija koja se mora upregnuti i na odgovarajući način izmeniti radi društvene kohezije i regulacije. Ovi infantilni porivi su neodređeni, mogu imati različite ciljeve, izvore i predmete. Kristeva opisuje semiotičko kao 'žensko', jer tom fazom dominira prostor majčinog tela. Videli smo da sledeći Platonovog Timaja, Kristeva taj prostor opisuje kao semiotičku horu. Hora je prostor ili posuda, nestabilni prostor u kojem se subjekat proizvodi i koji mu preti uništenjem. Hora je mesto neizdiferenciranog telesnog prostora koje dele majka i dete. Hora definiše i strukturira ograničenja tela deteta i njegov ego ili identitet kao subjekat. To je prostor subverzije subjekta, prostor u kojem se pojavljuje poriv smrti i preti da će progutati subjekt, da će ga svesti na inerciju nepostojanja. Mada u ovoj 'ženskoj' fazi dominira majka, majka je uvek shvaćena kao falička. Ona je posledica maskuline fantazije majčinstva, a ne žensko življeno iskustvo majčinstva.¹⁸
Semiotičko je, dakle, pred-edipalno i zasnovano na primarnim procesima i majčinsko po orijentaciji. Simboličko je edipalizovani sistem, koji regulišu sekundarni procesi i Zakon Oca. Semiotičko je ritmički, energijski, disperzivni telesni niz snaga koje se bore da povećaju užitak, zvuk, boje ili trenutke koje dete u svom telu iskušava. Kao i ono potisnuto, semiotičko se može vratiti u/kao remećenje unutar simboličkog. Semiotičko je i preduslov simboličkog funkcionisanja i njegova nekontrolisana neumerenost. Diskursi ga koriste ali se ono ne može njima artikulisati.
Erupcije semiotičkog predstavljaju transgresivne lomove simboličke koherentnosti. Ukratko, simbolički/edipalni/društveni modus postoji zahvaljujući jednom neizgovorljivom i neprikazivom semiotičkom/majčinskom/ženskom. Teorija Kristeve se uglavnom bavi razvojima pred-edipalne faze gde seksualna razlika ne postoji. Pitanje razlike postaje važno samo u trenutku ulaska u simbolički poredak. Raspravljajući o ovoj situaciji u slučaju devojčica, Kristeva, videli smo, ukazuje na to da pošto je semiotičko pred-edipalno, ono je povezano sa majkom, dok simboličkim dominira Zakon Oca. Suočena sa ovom situacijom, devojčica mora da bira: "ili će se identifikovati sa majkom, ili će se uzdići do simboličkog statusa svog oca. U prvom slučaju pojačane su pred-edipalne faze (oralni i analni erotizam)." Ukoliko se devojčica identifikuje sa ocem, "pristup kojo dobija dominaciji simboličkog će cenzurisati pred-edipalnu fazu i izbrisati poslednji trag zavisnosti od tela majke."¹⁹
Kristevu zanima kako semiotičko postaje pokorno u Simboličkoj kodifikaciji, kao i u onim trenucima, na primer, u avangardnim tekstovima, gde semiotičko preplavljuje Simboličko sputavanje. Ovaj projekt nalaženja simptoma i signala revolucionarnog prekida u subjektivnosti, tekstualnosti i društvenosti uokviren je jednom implicitno marksističkom idejom ideologije i revolucionarne društvene promene. Po Kristevoj revolucionarna praksa je politička aktivnost koja ima za cilj transformaciju društvenih struktura.²⁰ Kako se njen rad razvijao, ovaj okvir je počeo da se rastapa i zamenjen je sve većom posvećenošću psihoanalitičkim diskursima. Mnogi smatraju da je u ovom procesu došlo do depolitizacije ili estetizacije njenog prethodnog zanimanja za klasnu borbu, za društvenu, psihičku i seksualnu anatomiju. Ona više nije privržena marksističkom okviru, ali su njeni odnosi prema feminizmu i dalje dvosmisleni. Nju zanimaju mnoge teme savremenog feminizma, kao što su majčinstvo, ženska seksualnost i žudnja, borba za ravnopravnost i za prepoznavanje seksualne razlike. Istovremeno, ona odbija da sebe nazove feministkinjom i ostaje kritična prema feminističkom korišćenju kategorije 'žena'. Ona analizira majčinstvo i pred-edipalni odnos majka-dete, razvijajući izvestan broj novih pojmova, kao što je zazorno (abjection), ustanovljava jednu 'heretiku' i koncept imaginarnog oca. Kao i semiotičko, zazorno (abject) je i preduslov i sporadični pratilac subjektivnosti i Simboličkog funkcionisanja, koje se manifestuje u različitim tabuima kultura, književnim tekstovima i u religioznim ritualima i doktrinama. Ni subjekt ni objekt, zazorno (abject) čini da je svačiji identitet nemoguć i neodrživ.²¹

Julija Kristeva i feminizam

U tekstu "Žensko vreme" iz 1981. godine, Julija Kristeva je pisala da se pojavila nova generacija feministkinja koje teže da pomire linearno vreme istorije i politike sa cikličkim vremenom rađanja i materinstva. Ona smatra da je ženama sada dostupan prostor u kojem mogu da kombinuju ideje o materinstvu i razlici sa politikom jednakosti i Simboličkim poretkom. Njeni pogledi na feminističku politiku odražavaju njeno odbacivanje biologizma i esencijalizma. Ako se feministička borba, tvrdi ona, posmatra istorijski i politički vidimo je kao trostruku. U tom smislu je pisala:

U svojim počecima, ženski pokret, kao borba sifražetkinja i egzistencijalističkih feministkinja, težio je da zadobije mesto u linearnom vremenu kao vremenu projekta i istorije. (...) – sve su to delovi logike identifikacije s izvesnim vrednostima: ne s ideološkim (...), već pre s logičkim i ontološkim vrednostima racionalnosti koja je dominantna u nacionalnoj državi. (...) Univerzalistička u svom prilazu, ova struja feminizma globalizuje problem žena različitih miljea, doba, civilizacija ili, jednostavno, drukčijih psihičkih struktura, podvodeći ih pod oznaku 'univerzalne žene'.²²

U drugoj fazi, koja je s jedne strane povezana s mlađim ženama koje su feminizmu prišle posle maja '68, a s druge strane sa ženama koje su imale estetska ili psihoanalitička iskustva, linearno vreme je bilo skoro potpuno odbačeno, i kao posledica javilo se ogorčeno nepoverenje u odnosu na celokupnu političku dimenziju. Ako je istina da se ova novija struja feminizma poziva na svoje prethodnice, i da je borba za sociokulturno priznanje žena njen glavni zadatak, čini se da ova struja o sebi misli da pripada drugoj generaciji – kvalitativno različitoj od druge – u poimanju sopstvenog identiteta, i sledstveno tome, vremenitosti kao takve. Suštinski zainteresovane za specifičnost ženske psihologije i njena simbolička ostvarenja, ove žene nastoje da jezik predaju intrasubjektivnim i telesnim iskustvima koje je kultura u prošlosti ostavila nemim. Bilo kao umetnice, bilo kao spisateljice, preduzele su prava istraživanja dinamike znakova, istraživanja koja povezuju ovu tendenciju, bar na nivou njenih aspiracija, sa svim glavnim projektima estetičkih ili verskih preokreta. (...) To, takođe, znači da ovaj feminizam, zahtevajući priznanje nesvodljivog identiteta bez postojanja istog u suprotnom polu i koji je kao takav bukvalno mnogostruk, neuhvatljiv, i na izvestan način neidentičan, sebe smešta van linearnog vremena identiteta, koje komunicira kroz projekciju i revadikaciju. Takav feminizam se priključuje, s jedne strane, arhajskom (mitskom) pamćenju, a s druge, cikličnoj ili monumentalnoj vremenitosti marginalnih pokreta.²³

Konačno, čini se da se mešavina ova dva stava – uključivanje u istoriju i radikalno odbijanje subjektivnih ograničenja koje ovo istorijsko vreme nameće eksperimentu koji se izvodi u ime nesvodive razlike – oslobađa poslednjih nekoliko godina, u evropskim feminističkim pokretima, posebno u Francuskoj i Italiji.²⁴

Ovo razvrstavanje koje je načinila Kristeva, Toril Moi prikazuje na sledeći način:

1. Žene zahtevaju jednaki pristup simboličkom poretku: liberalni feminizam. Jednakost.
2. Žene odbacuju muški simbolički poredak u ime razlike. Radikalni feminizam. Veličanje ženstvenosti.
3. (Ovo je Kristevina pozicija.) Žene odbacuju dihotomiju maskulino feminino kao metafizičku.²⁵

Treća pozicija dekonstruiše suprotnosti između maskuliniteta i feminiteta, i osporava samu ideju identiteta. Kristeva je pisala:

Ovim trećim stavom, koji ja odlučno zastupam – što zamišljam? – sama dihotomija muškarac/žena kao opozicija između dva suprotstavljena entiteta može se razumeti kao dihotomija koja pripada metafizici. Što može 'identitet', čak 'polni identitet', značiti u novom teorijskom i naučnom prostoru gde se osporava i sama ideja identiteta?²⁶

Toril Moi smatra da 'nedekonstruisana' forma 'drugog stadijuma' feminizma, nesvesnog metafizičke prirode rodnih identiteta, rizikuje da postane obrnuta forma seksizma. Ona to i postaje kada nekritički preuzima metafizičke forme patrijarhata, uprkos nastojanjima da se ovim starim kategorijama pripišu nove feminističke vrednosti. Važno je isto tako da postanemo svesne političkih ograničenja Kristevinog argumenta. Mada njeni pogledi na 'politiku subjekta' daju značajan doprinos revolucionarnoj teoriji, njeno verovanje da revolucija unutar subjekta nagovještava kasnije društvene revolucije, problematično je za svaku materijalističku analizu društva. Snaga Kristevine teorije nalazi se u tome što ona naglašava politički jezik kao materijalnu i društvenu strukturu, ali gotovo da ne uzima u obzir druge konfliktne ideološke i materijalne strukture koje moraju da budu deo radikalne društvene transformacije.²⁷
Feministkinje su optuživale Kristevu za antifeminizam, zato što je odbacila kategoriju žene, koja, veruje Kristeva, podrazumeva esencijalizam i pojedinačnost koji poriču kompleksnu konstituciju subjekta. Pošto je problematiku analize seksualne razlike zamenila analizom seksualnog razlikovanja u svakom pojedincu, muškarcu ili ženi, optuživali su je da zagovara androginost, neutralizovanje konkretnih iskustava i njihovih doprinosa društvu, svodeći žene na majčinsku funkciju. Ma kako opravdane ove primedbe mogu ipak biti, njen rad je, smatra Elizabet Gros pružio dalekosežne uvide, metode i analize mnogih feminističkih projekata.

Dubravka Đurić: Teorija, rod, poezija
Orion-art, Beograd, 2009